Lelystad, 1949-1964




1. Dienst der Zuiderzeewerken, situatie hoofdstad, 21 april 1950

Omdat de oorspronkelijke baai weliswaar zeer aantrekkelijk maar onuitvoerbaar was gebleken, en omdat de financiële consequenties in het geval van een ligging aan het kanaal het gunstigst waren, werd in de 'Korte nota over de situatie van de hoofdstad van de Zuiderzeepolders' gekozen 'voor een ligging tussen deze twee plaatsen in, die de voordelen van beide zoveel mogelijk in zich verenigt en de nadelen zoveel mogelijk opheft.' Niet vijf, zoals Van Eesteren had voorgesteld, maar twee kilometer schoof de stad op naar het noordoosten. Door het kanaaltracé benoorden de knik steeds meer te verbreden en de oevers daarbij te buigen, kwam de wijde uitmonding van het kanaal dichter bij de geprojecteerde stad te liggen. De afweging was een stedebouwkundige. De 'Korte nota over de situatie van de hoofdstad van de Zuiderzeepolders' kan daarom als de eerste stedebouwkundige nota worden aangemerkt die binnen de Dienst der Zuiderzeewerken werd voorbereid.


2. Dienst der Zuiderzeewerken, situatie hoofdstad (2), 13 juni 1950

Het denkbeeld om een ligging te zoeken aan het IJsselmeer leidde tot de vorming van een baai, waaraan een aantrekkelijke en boeiende ligging mogelijk werd.


3. Directie van de Wieringermeer, variant-ontwerp situatie hoofdstad, 23 april 1951

Het variantontwerp van de Directie van de Wieringermeer beoogde een vernietiging van de betrekking tussen stad en IJsselmeer.


4. C. van Eesteren, hoofdstad - profiel centrum, 26 oktober 1955

Met de stedebouwkundige adviescommissie kwam de Dienst der Zuiderzee werken overeen, een ophoging ter plaatse van het centrum uit te voeren, al bleven bezwaren bestaan tegen al te royale en kostbare ophogingen. Van Eesteren en Scheffer opperden, naast de reeds opgenomen rijksweg en spoorbaan langs de noordoost-zuidwest grens van het op te hogen centrum, een laag gelegen autobaan midden door de stad, te combineren met parkeerterreinen.


5. Dienst de Zuiderzeewerken, situatie Lelystad - aansluiting op Markerwaard met twee bruggen, 21 augustus 1959


6. C. van Eesteren, schets Lelystad, 1 juli 1959

Op 31 juli 1959 aanvaardt Van Eesteren de opdracht voor het ontwerp van Lelystad. Kort hiervoor was hij begonnen met het schetswerk. Een eerste wijzigingsvoorstel van Van Eesteren ging uit van drie overbruggingen. Hiermee ging een verschuiving van het centrum in noordelijke richting gepaard, waardoor de stad als geheel iets in de richting van het IJsselmeer werd getrokken. Vier woonwijken liggen vrij in het groen, molenwieksgewijs gerangschikt met als spil een compact centrum aan het water.

Op 1 maart 1960 toonde Van Eesteren zijn werk in de eerste vergadering van de Planologische Commissie Lelystad. Anders dan in de Planologische Commissie Zuidelijke Polders, die tot dan toe het ontwerpproces met belangstelling had gevolgd, werd zijn werk hier in een vijandige sfeer ontvangen. Een snelweg door het midden van de stad werd door de meeste leden niet begrepen; een snelweg die Van Eesteren niet alleen bewust als structuurbepalend element in het stadsbeeld had opgenomen, maar ook als 'een primair gegeven in de gehele streek' had opgevat.


7. C. van Eesteren, situatie Lelystad, 1 maart 1960




8. C. van Eesteren, Lelystad, bebouwingsschets, 17 oktober 1961
9. C. van Eesteren, Lelystad, bebouwingsplan 1e fase, oktober 1961

'De centrale binnenruimte van oost naar west volgend, is het eerste belangrijke object na de begraafplaats het stadspark, dat aan zijn westzijde in de city overgaat. Door stedebouwkundig samenspel van deze twee elementen ontstaat een rijke en boeiende werking, die in wezen te vergelijken is met het nabij het centrum gelegen Malieveld en Haagse Bos, en met die van de prachtige overgang van de Haarlemmer Hout naar de oude binnenstad.', aldus Van Eesteren in een toelichting bij 'Lelystad 100.000 inwoners'.


10. C. van Eesteren, Lelystad 100.000 inwoners, 5 februari 1964


11. C. van Eesteren, Lelystad centrum, 1 juli 1964


12. C. van Eesteren, Lelystad, fragment uit de volgroeide stad, 1 juli 1964

Uit de correspondentie van Van Eesteren blijkt dat hij ook na de afwijzing van zijn ontwerp van juli 1964 de strijd nog niet verloren gaf. Hij had nog medestanders, en hij hoopte dat met de door de minister in het vooruitzicht gestelde publicatie van het plan, het vraagstuk Lelystad boven het niveau van de Rijksdienst te kunnen uittillen en een discussie aan te wakkeren waarbij hij op de steun van de Rijksplanologische Dienst rekende.


13. C. van Eesteren, Lelystad, structuurplan, 1966


14. C. van Eesteren, Lelystad, perspectief in vogelvlucht vanaf de baai, 1966


15. C. van Eesteren, Lelystad, perspectief in vogelvlucht vanaf de Houtribsluizen, 1966

In 1959, kort nadat Van Eesteren de opdracht had gekregen Lelystad te ontwerpen, kwam op nationaal niveau een einde aan de brede rooms-rode regeringscoalitie. Daarmee begon een tijdperk waarin normalisering, dat wil zeggen herstel van normale marktverhoudingen en marktprijzen, werd nagestreefd. De nieuwe liberaal-confessionele coalitie die tot 1973 bijna onafgebroken zou regeren, voerde een minder strikt en planmatig beleid dan voorgaande kabinetten.

Het was tijdens de kortstondige regeerperiode van het progressieve kabinet-Cals, van april 1965 tot november 1966, dat het besluit genomen werd om Lelystad daadwerkelijk te ontwikkelen; toen ook verscheen de Tweede nota over ruimtelijke ordening in Nederland, die de overloop van de bevolking uit de Randstad naar de polders in het rijksbeleid vaststelde.