Inv.nr.:		10035/486
Titel:		A.U.P. van C. van Eesteren
Begindatum restauratie:		juni 2009
Einddatum restauratie:		december 2009
Datering:		1935

Vooronderzoek

1. Afwerklaag

GCMS en FTIR analyse zijn uitgevoerd door het Instituut Collectie Nederland (ICN) om te onderzoeken of een (afwerk-)laag op het papier aanwezig was. Deze tests hebben aangetoond dat geen hars of vernis gebruikt is. De aanwezigheid van een mengsel van krijt en proteïne (gelatine?) is wel aangetoond.

2. Watergevoeligheid van de gouache

De verschillende gouachekleuren zijn getest om hun gedrag in contact met water in kaart te brengen. Alle kleuren behalve de blauwen en de bruinen bleken stabiel te zijn. De blauwe en bruine kleuren veranderden onder invloed van vocht: met een geringe hoeveelheid vocht werden de kleuren donkerder en met meer vocht kleurden ze lichter.

Behandeling

1. Stokken losmaken

2. Droogreinigen

De voorkant van de kaart is licht gereinigd met een zachte kwast behalve daar waar de verf dreigde los te komen.

3. Papier consolideren

Eerst is de voorkant van de kaart gestabiliseerd. Waar het papier splitste, vooral langs scheuren in het papier, is lijm (stijfsel) aangebracht tussen de laagjes papier. Omdat het linnen verwijderd zou worden zijn de papierdelen die los waren gekomen van het linnen niet teruggeplakt. Plaatselijk zijn bruggen Japans papier onder het papier aangebracht om papierstukken te verbinden. Deze papierstukjes dreigden anders verloren te gaan op het moment dat het linnen verwijderd zou worden.

4. Gouache consolideren

Vooral de blauwe gouachepartijen vertoonden ernstige schade. Twee typen schade konden onderscheiden worden: schollen en craquelé.De gouacheverf is afhankelijk het schadetype op een verschillende manier geconsolideerd.

• De schollen gouache die splitsten van het papier zijn teruggeplakt met 2% gelatine aangebracht met een penseel.
• Grote oppervlaktes waar de verf craquelé vertoonde, zijn geconsolideerd met 1% gelatine (aangebracht als aerosol (compressor 2 mb). Met name de blauwe en groene partijen zijn op deze wijze geconsolideerd.

5. Linnen en papierstroken langs de randen verwijderen

Langs de randen van de kaart waren linnen stroken aangebracht als bescherming. Deze zijn droog met een spatel verwijderd. De bovenkant van de randen waren verstevigd met papieren stroken. Deze zijn verwijderd met behulp van een gel methylcellulose (4% in water).

6. Linnen achterzijde verwijderen

Het linnen waar de kaart op gemonteerd was zorgde voor spanningen. Er waren te veel scheuren en ontbrekende delen om de kaart te kunnen repareren zonder het linnen te verwijderen. De kaart is omgedraaid en vanaf de achterkant is het linnen in smalle repen verwijderd. Hierbij is geen vocht gebruikt. De lijm was uitgedroogd en had zijn oorspronkelijke plakkracht verloren.

7. Scheuren repareren

Alle scheuren en zwakke delen zijn versterkt met strookjes van Japans papier nr. 3 en vrij droge stijfsel. Daar waar delen ontbraken, zijn de gaten ingevuld met een dikkere soort Japans papier.

8. Doubleren

Om de kaart na het verwijderen van het linnen meer stevigheid te geven is een laag Japans papier aan de achterkant van de kaart gebracht. Gezien de vochtgevoeligheid van de gouache verf was het van belang zo droog mogelijk te werken.

Van tevoren is de kaart zeer licht vochtig gemaakt met behulp van een dahliasprayer. Begonnen is aan de linkerkant van de kaart. Vellen Japans papier (nr 3: 18 g/m2, 30 x 40 cm) zijn op een grijskarton ingesmeerd met stijfsel. Het karton neemt het overtollige vocht van de lijm op. De vellen zijn op de kaart aangebracht met een halve centimeter overlap. De doublure is aangebracht met een ruime marge rondom, deze marge zou voor montage van de kaart dienen.

Na het aanbrengen van de eerste kolom vellen bleek echter dat deze methode niet bruikbaar was. Het papier van de kaart zette uit terwijl het Japans papier al aan het drogen was. Er ontstonden plooien en de hechting tussen het Japans papier en het papier van de kaart was zeer gering. Besloten is de methodiek aan te passen: de kaart is matig ingevocht met een dahliasprayer en afgedekt met vellen Melinex zodat het papier kon uitzetten. De vellen Japans papier zijn twee keer gesmeerd (op grijs karton) met een kleine droogpauze tussendoor, om het lijmgehalte te vergroten. Na het doubleren is de kaart gedurende drie dagen onafgedekt aan de lucht gedroogd.

Door het hogere vochtgehalte is de hechting tussen de kaart en de doublering verbeterd, maar er zijn onvermijdelijke, ongewenste neveneffecten ontstaan.

• Tijdens het doubleren werd de voorkant van de kaart plakkerig en er kwam een gelatinegeur vrij. Om de voorkant weer te laten drogen is de kaart regelmatig omhoog gehouden. De kaart is ook verder zonder gewicht gedroogd. Na het drogen zijn er geen veranderingen op het oppervlak van het papier zichtbaar.
• Een ander neveneffect was het verkleuren van de blauwe verf (voornamelijk in gedeelten die vermoedelijk een latere retouche zijn). Daar is de verf in zijn geheel iets donker geworden. Op de plekken waar het Japans papier overlapt is juist een lichtere streep zichtbaar, hier was het meeste vocht aanwezig.

9. Vlakken

De kaart is na het drogen, omgekeerd, met de voorkant naar boven. De kaart was na het doubleren vrij vlak. Er waren enkele kleine golfjes ontstaan (door het vrij aan de lucht te laten drogen). Deze vervormingen zouden eventueel verholpen kunnen worden door de kaart op te spannen. Om een aantal redenen is echter besloten deze behandeling niet uit te voeren:

• De kaart was in zijn geheel vrij vlak er waren geen grote spanningen aanwezig.
• Om op te spannen zou het object weer ingevocht moeten worden. Dit was niet wenselijk door de gevoeligheid van de verf en omdat de hechting van de doublering verzwakt zou kunnen worden.

Besloten is de kaart zeer mild op te spannen door alleen de randen van de kaart aan de achterkant zeer licht in te vochten. Vervolgens zijn de marges van Japans papier met gomtape vastgemaakt aan de tafel. De kaart is gedurende twee maanden in deze gespannen toestand verder behandeld.

10. Verf en papier consolideren

Stappen 3 en 4 zijn herhaald om het papier en de verf verder te consolideren. Het splitsen van het papier en het loskomen van de verf (voornamelijk het blauw) zal altijd een aandachtspunt voor dit object blijven. Dit is inherent aan de slechte kwaliteit van de gebruikte materialen en technieken.

11. Retoucheren

Het retoucheren op het origineel is geen reversibele behandeling. Daarom is het besloten om slechts waar het echt nodig was te retoucheren. Hierbij was het doel de schade te "ontstoren" niet om de geschiedenis van de kaart onzichtbaar te maken.

• De ontbrekende delen (waar het witte Japans papier van de doublure zichtbaar was) en de middenscheur zijn opgevuld met van te voren met acrylverf op kleur gebracht Japans papier nr. 5.


• Lokaal is met aquarelverf Japans papier op kleur gebracht, bijvoorbeeld in de blauwe delen.


• Tenslotte zijn de witte strepen die op de blauwe verf ontstaan waren tijdens het doubleren verminderd door het aanbrengen van een dunne laag pastel.

12. Stroken voor montage aanbrengen

De boven- en ondermarges van de doublure zijn verstevigd met een laag Japans papier nr. 3 geplakt met stijfsel.

13. Monteren voor expositie

Twee lagen Gatorfoam zijn op elkaar geplakt. De voorzijde van dit opzetkarton is bekleed met zuurvrij omslagpapier, geplakt met Klug-lijm. De Japans papieren marges van de kaart zijn om het opzetkarton geslagen en met stijfsel vastgemaakt. De zijkanten zijn met Filmoplast P-90 vastgezet. De stokken zijn los erop gemonteerd De oorspronkelijke schroeven, die door de kaart heen zaten, zijn bij deze constructie niet meer gebruikt.

14. Bergen

De kaart is losgemaakt van het opzetkarton. De kaart is opgerold (met de voorkant naar buiten) op een zuurvrije koker met een diameter van 30cm. Hierbij is om de koker een beschermlaag van capillary matting aangebracht en op de kaart een tussenlaag van Japans papier. De koker wordt in een passende zuurvrij kartonnen doos bewaard. De stokken worden los in de koker bewaard.

Conclusie

Tijdens het werken aan de kaart een aantal observaties gedaan die de geschiedenis van de kaart aantonen.

Tijdens het verwijderen van het linnen werden de zeer kleine gaatjes opgemerkt die aanvankelijk in een willekeurige vorm gerangschikt leken te zijn. Later werd het duidelijk dat deze gaatjes tijdens het inschilderen van het plan gebruikt waren om o.a. de locatie van de boompjes of de raster van de woningblokken aan te geven. Deze gaatjes zijn ook vanaf de voorkant zichtbaar.

Verder werd duidelijk dat de kaart al eerder (vermoedelijk in de jaren '60) behandeld was geweest.

• Aan de bovenkant van de kaart waren linnen reparatiestroken aangebracht met een bruine, inmiddels verhardde, lijm.
• Daarnaast was te zien dat de titelstrook ook een latere toevoeging was, deze bedekt immers een deel van de legenda.
• Op het blauw was veel retouche aangebracht, de blauwe kleur van de kaart correspondeert niet met het blauw op de legenda. Tijdens het vooronderzoek was al gebleken dat dit blauw zeer instabiel was. Het is niet uit te sluiten dat de donkere blauwe partijen (voornamelijk bij het IJsselmeer) volledig overgeschilderd zijn.

Opgemerkt moet worden dat na het consolideren, de verf, met name het blauw, nog zeer kwetsbaar is. De hechting tussen de verf en het papier is zeer zwak. Als het papier beweegt bestaat de kans dat er zeer kleine verfdeeltjes los springen. Helaas valt dit niet te verhelpen. De structuur van de verf is te gesloten om de lijm tussen verf en papier aan te brengen.

Gebruikte materialen

- Japans papier: kozo nr. 3 (18 g/m)	Lingbeek Papierrestauratie
- Japans papier: kozo nr. 5 (31 g/m)	Lingbeek Papierrestauratie
- Tarwe stijfsel: Drei Hasen Crespels &   Deiters GmbH & Co, Ibbenbüren	H.Schmedt, Hamburg
- Gelatine: for analysis, granular, 110-130 bloom,   pH 3,8-7,6	Fisher-Emergo
- Zuurvrije karton koker, 30 cm diameter, 3 meter   lang	Jansen - Wijsmuller & Beuns B.V.
- Japans papier: Paper Nao, op rol, PAJARK0017	Larson-Juhl
- Capillary matting: 100% polyester, binder acrylate	Larson-Juhl
- Zuurvrije doos: Klug kartoon (3 mm dik)	De Tiendschuur
- Zuurvrij omslagpapier 130 gr.	Jansen - Wijsmuller & Beuns B.V.
- Gatorfoam: zwart, 5 mm dikte, 3050 x 1520 mm	VTS Kunststoffen Winkel B.V.
- Klug zuurvrije lijm	Jansen - Wijsmuller & Beuns B.V.
- Aquarelverf: Winsor & Newton
- Acrylverf: Rembrandt, artist extra fine quality, series 1 en 2
- Pastel: Conte a Paris décor

Ga naar het Algemeen uitbereidingsplan van Amsterdam

Ga naar het Restauratieplan